Wat kan er allemaal met Photoshop, wat mag wel en wat mag niet en hoe controleer je dat het niet gebeurt? Is het sowieso te stoppen? Dat zijn de vragen die het panel vanavond mag beantwoorden tijdens het tweede Nieuwspoort fotografiedebat. "Het jaarlijks terugkerende debatavond," zoals voorzitter Max van Weezel (Vrij Nederland) mooi omschrijft. In het panel zitten Martijn Beekman (freelance fotograaf voor onder andere De Volkskrant), Annelies Kuiper (beeldredactie NRC.Next en jurylid Zilveren Camera), Edie Peters (hoofdredacteur PhotoQ en P/f) en Eduard de Kam (Nederlands Instituut voor Digitale Fotografie). Eduard de Kam mag de spits afbijten met een serie gemanipuleerde foto's. Een bekend rijtje beelden komt voorbij. De boodschap is duidelijk, van een mooie vrouw kunnen we een monster maken, zoals Eduard lekker stellig kan zeggen.

Voordat Eduard echt van wal steekt, wil hij eerst een paar grenzen aangeven. Alles wat voor de opname gebeurt, zoals de keuze voor een objectief, is volgens hem geen beeldmanipulatie. Sommige dingen die vroeger nodig waren, zoals het inkleuren van foto's omdat er simpelweg geen kleurenfoto's waren, was toen geen manipulatie. Nu schaart Eduard het onder de spielerei van de fotograaf. De serie waarmee Pep Bonet de tweede prijs gewonnen heeft bij de World Press Photo noemt hij doorgeslagen esthetiek. Dat de serie van Martin Roemers bij de Zilveren Camera niet uit de wedstrijd is gehaald, is dan ook geen keuze van Eduard. De jury had echter geen problemen met het wegdrukken van de achtergrond. Terwijl Eduard duidelijk maakt dat het wegwerken helemaal niet had gehoeven:"het is een soort amateurisme, je kunt immers ook gewoon een zwarte doek achter de mensen hangen. Dan hoef je niets weg te drukken." Je kunt in de fotojournalistiek niet streng genoeg zijn. Laat je manipulatie toe, dan hol je het vak uit, is de stelling van Eduard. "Over een jaar of vijftig hebben de foto's van nu dan geen historische waarde meer." Die waarde hebben de foto's van vijftig jaar geleden ook al niet meer, volgens Edie Peters. De voorzitter vraagt of het geen ouderwets standpunt van Eduard is, waarop hij antwoordt "ik hoop het." Voor duidelijke standpunten kun je wel op Eduard vertrouwen. Dat is ook goed voor het debat. Want zodra hij stelt dat een gemanipuleerde foto geen foto maar een illustratie is, breekt het debat echt los.

Wat nu als je bij een portretfoto een brandblusser weghaalt in Photoshop die je bij de opname bent vergeten weg te halen, terwijl het effect hetzelfde is. Is dat dan geen foto meer, wordt er gevraagd. Nee, aldus Eduard: "een foto is een technische reproductie van de werkelijkheid, wat je achteraf doet is geen foto meer." Daarbij toevoegend dat de vraag of manipulatie nog wel een foto is, een puur theoretische is. Martijn Beekman zou de brandblusser niet weghalen, zeker niet als het een foto voor in de krant is. Het zou de geloofwaardigheid van zijn nieuwsfoto's, die op andere pagina's in de krant staan, aan kunnen tasten. En juist die geloofwaardigheid is bij journalistieke fotografie belangrijk. Tegelijk geeft Martijn aan dat je bij portretfotografie een hellend vlak hebt. Echte portretfotografen zullen eerder wat weghalen. Terwijl Martijn het juist leuk vindt om mensen thuis te fotograferen en daar alles te laten zien. Waarbij Max van Weezel gelijk aanvult dat bij een portretfoto van hem, de fotograaf juist extra dingen in zijn kamer zette.

Vanzelfsprekend komt de vraag over wat nu wel en niet mag geregeld terug. Maar waar leg je de grens? Dat blijkt moeilijk te beantwoorden. Photoshop afschaffen, zoals wordt voorgesteld, is wat Edie Peters betreft voor fotojournalistiek te overwegen, bij portretten geldt een ander verhaal. Dat, zoals uit de zaal wordt geopperd, dat je niet zonder Photoshop kan is uiteraard overdreven. Eduard de Kam geeft ook aan dat hij foto's zo uit de camera doorstuurt. "Dat weet ik," zegt Martijn Beekman "en ik vind het niet mooi." Martijn vindt Photoshop zelfs een geweldig programma. Maar de leidraad is de doka, met een beetje doordrukken en tegenhouden om de kijker te sturen is niets mis. Het probleem volgens Martijn is het voor jezelf vastleggen hoever je kunt gaan. Hij is dan ook blij met het protocol van het ANP waarin staat dat je niet mag ensceneren. Want iets in scene zetten is voor fotojournalisten minstens zo erg als manipulatie. Martijn vertelt ook over de fotopolitie. Fotografen houden elkaars werk in de gaten en spreken elkaar daar over aan. Is iemand op de laptop aan het afwerken, dan wordt er wel eens geroepen "zo, lekkere kleurtjes." Photoshoppen is eigenlijk voor 'domme' mensen, stelt Edie Peters. Er is een grote groep fotografen die Photoshop nodig hebben om een foto beter te maken. En dat zijn zeker geen incidenten volgens Edie. De vraag is of het erg is of niet en wat Edie betreft is dat zeker het geval. Ook bij het wegwerken van een puistje: "ik houd van de werkelijkheid." Dat het vroeger ook vaak gebeurde, is niet van belang. We hebben te maken met een nieuw bewustzijn.

Het heeft ook te maken met de vraag naar steeds meer esthetische foto's. Zelf heeft Edie daar ook aan meegewerkt in de tijd dat hij chef fotoredactie was bij de Volkskrant. Fotografen als Marcel Molle en Hans Heus waren volgens hem 'de godsganse dag bezig met manipuleren'. Maar dan niet met montages, maar via een kunstenaarsschap. Door standpunten, bepaalde brandpunten en sterke contrasten, maakten zij spannende beelden. Nu gebeurt het door extreme kleuren. Edie noemt Robin Utrecht en Pim Ras als voorbeelden van fotografen die "meer kleuren laten zien dan de werkelijkheid aankan. En mensen vinden het mooi." Alsof het afgesproken is, staat Pim Ras dan al een tijdje klaar bij de microfoon. Het aanzetten van kleuren is volgens Pim een stijlkenmerk. Net zoals de bewerkingen die fotografen als Vincent Mentzel en Wubbo de Jong in de doka uithaalden. Bovendien kan de camera niet het contrast overbruggen. Je kunt dan ook keuzes maken, lijkt me. Pim Ras geeft toe dat hij milder geworden is. "Een achtergrond helemaal zwart maken, doe ik niet meer," verwijzend naar het incident dat hij had met Edwin Smulders. De bewerkingen voorkomen volgens Pim, en vele andere fotografen in de zaal, dat je een eenheidsworst krijgt. Eduard de Kam vindt het juist eng dat je Photoshop nodig hebt om iets onderscheidends te maken. Fotografie is een ambacht volgens Eduard en zeker geen kunst. Sterker, het is volgens hem een ramp dat fotografie met kunst te maken heeft.

Het manipuleren van foto's gebeurt niet alleen door fotografen. Ook op de beeldredacties wordt heel wat aangerommeld. De opmaak dicteert het beeld, wordt er gezegd. De fotoredacties hebben dan ook zeker een verantwoordelijkheid, vindt Edie Peters. Hij vindt het dan ook verbijsterend dat het ANP nu pas met een protocol komt, terwijl AP en Reuters ze allang openlijk publiceren. Arno Haijtema van de Volkskrant zegt dat de krant al jaren een dergelijk, intern, protocol hebben. Ook de NRC heeft volgens Annelies Kuiper een stijlboek waarin staat wat er van de fotografen verwacht wordt. Het is niet zo gedetailleerd als bij Reuters, maar het leeft volgens haar niet zo heel erg bij hun fotografen. Om nu iedere foto te controleren, geeft volgens Haijtema geen lekker werksfeer. Dat het met Jean-Pierre Jans toch mis gegaan is, komt omdat ze bij de krant in eerste instantie werken op basis van vertrouwen. Volgens de beeldredactrice van Trouw zijn die lijstjes leuk, maar ze zouden niet nodig moeten zijn.

Het vertrouwen in de fotografen is groot bij de beeldredacties. Zeker ook bij het NRC, zegt Annelies Kuiper. Ze hebben nog nooit foto's laten controleren op bewerkingen en daar wil ze ook helemaal geen tijd voor vrijmaken. Dat kun je naïef noemen, zegt Annelies als antwoord op de vraag van Max van Weezel. Maar je moet ergens je werknemers kunnen vertrouwen. Zelf Photoshopt de redactie er lustig op los. Maar nooit met nieuwsbeeld en bovendien zetten ze het er altijd bij, volgens Annelies. Eduard de Kam pleitte in De Journalist voor een beroepscode voor fotojournalisten. Wat er precies in moet staan, dat is niet aan hem. Het is ook een kwestie van keuzes maken.

Tegenhouden kun je de techniek niet, daar zijn alle panelleden het over eens. Ethisch wel, volgens Annelies Kuipers. Toch zit er een gevaar in, volgens Edie Peters. Fotografen voelen steeds meer druk om te presteren. Dat is ze geraden, zegt Haijtema. Maar, voert Edie op, fotografen gaan ook wel eens te ver. Foto's gaan steeds meer lijken op stills. Niet dat een goede foto gelijk ook een goede boterham oplevert, zegt Edie, verwijzend naar Anthony Suau. Dat heeft niet per se te maken met de amateurfotografie. Want die vragen enorm hoge bedragen voor de eerste foto's, zoals van de ramp bij Schiphol. Dat is althans de ervaring van Annelies Kuiper. Er is dus nog hoop voor de beroepsfotograaf. Dat vindt ook Martijn Beekman, hij ziet een teruggang in de burgerjournalistiek en gelooft nog steeds in het ambacht.

Daarmee komt een einde aan het debat. Een aardig debat, dat nergens echt fel wordt. Nieuwe standpunten of inzichten kwamen niet naar voren. Laat staan een pasklaar antwoord op de problematiek. Toch is het goed dat er geregeld over gepraat wordt. Je gaat als fotojournalist toch weer afvragen hoe ver je kunt gaan en waar de grenzen liggen. Dat is winst lijkt me.

Trefwoorden: fotografie, fotojournalistiek, manipulatie, Martijn_Beekman, Pim_Ras, Marcel_Molle, Martin_Roemers, Vincent_Mentzel, Robin_Utrecht, Wubbo_de_Jong, Annelies_Kuiper

antwoord is diudelijk fotojournalisme moet waarheid getrouw zijn andere richtingen in de fotografie niet dus niet photo manupulation en wel photo manupulation. En de foto's van Martin is een slap aftreksel van Stephan net zoals Robin (Sony Award) een is van Brend net zoal Anthony (WPP) is van lokale fotograaf overgenomen die daar al 2 maanden eerder was in het zelfde huis ?? Dat vindt ik erg jammer dat ze zelf geen ideen hebben of is het idee van een ander over nemen het idee ??

citaat: "Fotografie is een ambacht volgens Eduard en zeker geen kunst. Sterker, het is volgens hem een ramp dat fotografie met kunst te maken heeft."

Jammer dat Eduard dit standpunt zo zwart/wit in neemt. Klinkt ongeveer als de winterschilder die roept dat schilderen een ambacht is, en zeker geen kunst.

Ik gebruik fotografie als middel om mijn kunst te maken ; ik noem mezelf daarom ook geen persfotograaf/bruidsfotograaf/productfotograaf/etc, maar gewoon kunstfotograaf.
Zou daarom fijn geweest zijn als Eduard die nuance ook aanbracht, want inderdaad, persfotografie is een ambacht, en *mag* niks met kunst te maken hebben. Kunst heeft namelijk weinig met realiteit te maken.

@MarcelG.:Volgens mij gaat het hier dan ook alleen om fotojournalistiek en niet om andere vormen van fotografie...

Als het idd gaat om fotojournalistiek en niet om andere vormen van fotografie dan zit Eduard er met zijn commentaar over de foto's van Pep Bonet flink naast. Pep is namelijk geen fotojournalist maar een documentair fotograaf die de wereld vast legt zoals hij die ervaart en laat zien zoals hij die weer aan de wereld wil laten zien.

Ik ben van mening dat Eduard de Kam een man is met een veel te bekrompen visie op fotografie die te veel te veel gehoor krijgt binnen de wereld van de fotografie bobo's. Ik hoop dan ook dat niet veel fotografen zijn visie zulen volgen omdat dat een grote armoede voor de fotografie in het algemeen zou opleveren!